Kürtçe Alfabesi Hakkında

Kürtler , tarihte bir çok alfabe kullanmışlardır.Bunlardan çağımıza uygun olarak her millet gibi latin alfabesi tercih edilmiştir.Bu alfabenin kullanılmasının öncülerinden Celadet Elî Bedirxan‘dir.Kürtçe için en büyük çalışmaları kendisi yapmış ve ilerletmiştir.Daha sonraki zamanlarda kendisine ve çalışmalarına dair büyük ölçüde bilgilere yer vereceğiz.Bu makalemizde dünyada ve Kürtler arasında kullanılan alfabe olan kürtçe latin alfabesinin harflerinden bahdeceğiz.

Dikkat:Lütfen aşağıdaki anlatımlarda harfleri tanımaya çalışın.Daha sonra zamanla yazdıkca , pratik yaptıkca kelimelerin nasıl yazıldığını kendiniz keşfedeceksiniz.Burada amaç Kürtçe harfleri tanımak ve uygulamak.

Kürtler Latin alfabesini temel alan birer alfabe kullanmaktadırlar. Latin harflerini temel alan Kürtçe alfabe 31 harften oluşur.

Büyük harfler (Tîpên girs) A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ç T U Û V W X Y Z

Küçük harfler (Tîpên hûr) a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Kürtçe alfabece karşılanan 31 sesten 8‘i ünlü, 23‘ü de ünsüzdür.

Kürtçe’de ünlüler (Dengdêrên zimanê Kurdî) : a e ê i î o u û

Kürtçe’de ünsüzler (Dengdarên zimanê kurdî) : b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w y x z

Kürtçede yazılış itibariyle “ı” harfi yoktur. Ayrıca “i” harfinin büyüğü olan İ harfide bulunmamaktadır. Kürtçe’de bulunan ‘i‘ harfi ve bunun büyüğü ‘I‘ harfi “ı” diye okunmaktadır. Kürtçede “i” sesi “î” ve bunun büyüğü olan Î harfi verir.

Türkçede “yumuşak g” olarak tabir edilen “ğ, Ğ” harfleri Kürtçede mevcut değildir. Bunun yerine X,x harfi bulunur. X harfine kalın h diyebiliriz. Fakat biraz daha boğazsıl olan XW, xw diftongu bulunmaktadır. Kürtçede Ü, ü harfi yoktur. “ü” sesi “u” harfiyle karşılanır. “U” sesi ise “Û” harfiyle karşılanır.

Ayrıca Ö,ö harfide Kürtçede bulunmaz.Örnekleri videodan görerek seslerin tam nasıl çıktığını görebilirsiniz.

Kürtçe seslerin söylenişi

A-a– Türkçe’deki a gibi söylenir: – ala(bayrak), aş(değirmen), aştî(barış), anîn(getirmek)

B-b- Türkçe’deki b gibi söylenir: – ba(yel), bager (fırtına), bav(baba), bac(vergi), bîne(getir), bûn(olmak)

C-c- Türkçe’deki c gibi söylenir: – can(can, ruh), cînar/cîran(komşu), cih(yer), cuda(ayrı), cihê(ayrı), car(kere, kez)

D-d- Türkçe’deki d gibi söylenir: – dê (anne), dayin/dan(vermek), diran(diş), dem(çağ, zaman), dîn(delî, din), dev(ağız), dor(sıra).

E-e- Türkçe’deki e gibi söylenir: – erê(evet), ewr(bulut), encam(sonuç), ez(ben), erzan(ucuz) ê- Bu ses Türkçe’de yoktur. E ve ı arası bir ses verir- êl(oymak), êriş(hücum), êş(ağrı), êvar(akşam), bêr(kürek), têr(tok), zêr(altın), nêr(erkek)

F-f- Türkçe’deki f gibi söylenir: – fen(hile), find(mum), ferheng(sözlük), ferman(emir, buyruk), fer(tek), fêrbûn(öğrenmek), firrîn(uçmak), firavîn(öğle yemeği)

G-g- Türkçe’deki g gibi söylenir: – germ(sıcak), giran(ağır), girîng(önemli), gir(tepe), girav(ada), gilî(şikayet), gazin(serzeniş)

H-h- Türkçe’deki h gibi söylenir: – hêvî(umut), hîv/heyv(ay), hest(duygu), hêrs(öfke), hilm(nefes), hinar(nar)

I-i- Türkçe’deki ı gibi söylenir: – ilm(ilim), birin(götürmek), mirin(ölmek), min(ben,benî, bana)

Ζ Türkçe’deki i’den yarım ses daha uzundur. “şair”, Bab-ı Ali sözcüklerindeki i sesi gibidir- în/înî(cuma), îro(bugün), evîn(aşk), pîr (yaşlı, nine, pir).

J-j– Türkçe’deki j gibi söylenir: – jîn(hayat), jan(ağrı, sızı), jehr(zehir), jîr(zeki, akıllı, becerikli), jêr(aşağı), jor(yukarı), jin(kadın), jibîr kirin(unutmak), jiber kirin(ezberlemek).

L-l- Türkçe’deki l gibi söylenir: – lêv(dudak), law(oğul), lib(tane), lîstik(oyun), lîstok(oyuncak), lorî(ninni), liv(hareket).

M-m– Türkçe’deki m gibi söylenir: – meriv(insan), mêr(koca, erkek, yiğit), maç(öpücük), mar(yılan), masî(balık), mizgîn(müjde), mêvan(misafir).

N-n– Türkçe’deki n gibi söylenir: – nan(ekmek), nav(ad), navdar(meşhur, ünlü), neyar(düşman), nîvro(öğle).

O-o– Türkçe’deki o gibi söylenir: – ox(oh), ode(oda), ol(din), dohn (yağ), do/duh/duhî(dün).

Q-q– Bu ses Türkçe’de yoktur. Genizden gelen kalın bir k sesi verir- qad(meydan), qalûn(pipo), qelî(kavurma), qermiçî/qerçimî(buruşuk), qenc(iyi), qerraş(değirmenci), qabqabik(takunya).

S-s- Türkçe’deki s gibi söylenir: – sal(yıl), sar(soğuk), serî(baş), sor(kırmızı), sarıncok(buzdolabı), serşok(duş yeri, banyo).

Ş-ş– Türkçede’ki ş gibi söylenir: – şop(iz), şîv(akşam yemeği), şano(tiyatro) şoreş(devrim), şivan(çoban).

U-u– Türkçe’deki ü gibi söylenir: – guh(kulak), tu(sen), tu/çu(hiç), gund(köy), gur(kurt). û- Türkçe’deki u gibi söylenir: –

Û-û- (ve),tû(dut), pûk(tipi), bûk(gelin)

V-v- Türkçe’deki v gibi söylenir: – vala(boş), viyan(arzu), vir(burası), virr(yalan), vebûn(açılmak), vêketin(yanmak, ışıldanmak).

W-w- Bu ses Türkçe’de yoktur, Arapçadaki “vav” harfi gibi telaffuz edilir- welat(vatan), werm(şişkinlik), werîs(urgan), wilo(öyle), we(siz, sizi, size), ew(o, ona, onu).

X-x- Bu ses Türkçe’de yoktur. Arap alfabesindeki ” ” sesi gibi okunur. xemgîn(üzgün), xemsar(umursamaz), xwîn(kan), xwelî(toprak), xwir(kaşıntı), xwînsar(cana yakın olmayan), xwê(tuz).

Y-y- Türkçe’deki y gibi söylenir: – yar(sevgili, dost), yekîtî(birlik), yek(bir), yekşem(pazar)

Z-z- Türkçe’deki z gibi söylenir: – zîpik(dolu), zîrek(zeki, akıllı), zirav(ince), zozan(yayla), zîv(gümüş), zarok(çocuk), ziving(kışlak).

AŞAĞIDA HALÛK ÖZTÜRK’ÜN HAZIRLAMIŞ OLDUĞU SESLERE AİT BİR VİDEO VAR.LÜTFEN İZLEYİN.

Dikkat edilmesi gereken diğer noktalar

Kürtçe’deki ç k p r t seslerinin vurgulu ve vurgusuz olmak üzere iki tonu vardır. Bunların vurgusuz tonları Türkçe’deki ç k p r t gibidir. Vurgulu tonlarının ise Türkçe’de karşılıkları yoktur. Kimi dilbilimcileri bu seslerin ayrı birer harfle karşılanmasını taleb ederler.

Örneğin eski Sovyet cumhuriyetlerindeki Kürtlerin kullandığı alfabede bu seslerin her bir tonuna karşılık ayrı bir harf kullanılmaktadır. Şöyle ki: ç ç’ k k’ p p’ r r’ t t’ Ancak Latin harfleriyle yazılan Kürt alfabesinde yukarıdaki 5 sessizin her iki tonu da aynı harfle karşılanmaktadır.

Bazıları da sözkonusu sessizlerden vurgulu olanlardan biri; özellikle de vurgulu “r” sözcük arasına ya da sonuna geldiğinde bunu çift harfle karşılamaktadırlar: pirr(çok), gurr(gür), birrîn(kesmek) sözcüklerinde olduğu gibi.

İki tonlu sözcüklere ilişkin bazı örnekler: ç: k: p: t: r: vurgusuz çar (dört) çadir(çadır) çi (ne) ker(eşek) kêr(bıçak) par(pay) pîr(pir, dede) têr(tok) tî(sussuz) ta(sıtma)) tû(tükürük) tu(hiç) pir(köpr ü) gur(kurt) bivir(balta) bir(götürdü) vir(burası) gir(tepe) gir(iri, büyük) birîn(yara) vurgulu çar (örtü) çem(çay, nehir) çêlek (inek) ker(sağır, burada “r” de vurguludur) kêr(yarar, beceri) par(geçen sene) pîr (yaşlı, ihtiyar, nine) tîr (ok, oklava) tîn(ıssı) ta(iplik) tû(dut) tu(sen) pir(çok) ya da pirr gur(gür) ya da gurr sur(esinti) ya da surr tor(ağ) ya da torr vir(yalan) ya da virr gir(kin, nefret) ya da girr têr(büyük çuval) ya da têrr birîn(kesmek) ya da birrîn

Büyük harflerin kullanılışı

1- Cümle her zaman büyük harfle başlar. örnek: Ez Kurd im. Welatê min bindest e. Azadî daxwaza miletê min e.

2- özel şahıs isimlerinin ilk harfi büyük yazılır. örnek: Seyid Riza, Şêx Seîd, Melayê Cizîrî, Ahmedê Xanî, Azad, Dara, Maksîm Gorkî, Tolstoy v.s.

3- özel coğrafi isimlerin ilk harfi büyük yazılır. örnek : Kurdistan, Tirkiye, Deşta Kîkan, Geliyê Zî**** Agirî, Firat, Dêrsim, Mehabad, Gundik, Cinêbir, Mars, Dinya, Roj, Hîv. Ancak son üç sözcük coğrafi ya da astronomik bir terim olarak kullanılmadıklarında küçük yazılırlar: dinya, roj, hîv/heyv

4- özel edebi ve sanat eserleri; dergi, gazete, kitap isimleri, madde adları v.s. büyük harfle başlar. örnek : Hawar, Ronahî, Armanc, Roja Medyayê, Mem û Zîn, Şerefname, Kûla Eyfelê, Burca Diyarbekirê, Mona Lîsa v.s. Ulus, dil, aşiret v.s. adlarına ilişkin sözcükler ve özel adlardan türemiş sıfatlar konusunda bugüne kadar bir görüş birliği sağlanmış değil. Kimileri ulusların, dillerin, aşiretlerin v.s. özel isimleri olduğu için bu sözcüklerin büyük harfle başlaması gerektiğini belirtiyorlar. örnegin: Kurd, Kurdî, Tirk, Tirkî, Ertûşî, Îzolî, Kîkî, Îngilîzî, Diyarbekirî, Serhedî Kimileri de sıfat oldukları, bir ulusu, dili v.s. niteledikleri için bu sözcüklerin küçük harfle başlaması gerektiğini belirtiyorlar. örnek: kurd, kurdî, tirk, tirkî, ertûşî, îzolî, kîkî, îngilîzî, diyarbekirî, serhedî v.s. Bu sözcükleri büyük harfle başlatanlar çoğunluktadırlar. Biz de burada sözkonusu sözcüklerin baş harflerini büyük yazacağız. Gün, ay, yıl gibi zaman isimleri küçük yazılır. örnek: şemî, yekşemî, çarşem, adar, gu**** îsal, par v.s. Fakat bunlar özel bir günü, ya da olayı ifade ediyorlarsa baş harfleri büyük yazılır. örnek: Yekê Gulanê, 21’ê Adarê (Cejna Newrozê) Serê Salê, (Sersal) 12’ê Îlonê, Qere çarşem v.s Kısaltılmış şahıs, kurum, anlaşma adları, kısaltılmış semboller de büyük yazılır. örnek: C. A. Bedirxan, BB(Brigitte Bardot), NATO, PDK (Partiya Demokrat a Kurdistanê), DYA (Dewletên Yekbûyî yên Amerîka), YS (Yekîtiya Sovyetan), FE (hesin), O (oksîjen)

NOT: * Kürtçe de (i) (ı) diye okunur.

*Uzun (î) i olarak okunur.

* W harfi genelde okunuşta olmaz. (Bu kelimeler arasına geldiğinde kendisi okunmaz.)

Örneğin; Xweş- xeş Xwe-xe Xwezî- Xezî

author
Author: 
    Kürtçe islami sohbet nedir ?
    Kürtçe islami sohbet nedir ?
    islamiyet , müslümanların sahip olduğu ve kitabı
    Kürtçe sözlükler ( Ferheng ) nasıl kullanılmalıdır ?
    Kürtçe sözlükler ( Ferheng ) nasıl kullanılmalıdır ?
    Kürtçe’yi öğrenmeye daha dogrusu kelime dağarcığınızı geliştirmek
    Kürtçe sohbete nasıl başlamalı ? Nasıl devam etmeli ? Örnek Cümleler
    Kürtçe sohbete nasıl başlamalı ? Nasıl devam etmeli ? Örnek Cümleler
    Kürtçe sohbete giriş yapmadan önce kürtçe derslerini

    Şimdi bir yorum gönder "Kürtçe Alfabesi Hakkında"


    Top